به نام یکتا معمار هستی

بادگیر

دوشنبه 27 دی 1389 11:47 ق.ظ

نویسنده : مصطفی نصیری اوانکی

بادگیرها

طبیعی ترین روش تهویه استفاده از بادگیر از که بر حسب سرعت و جهت باد طراحی شده اند:

حرکت هوا را به دلیل اختلاف فشار جو باد گویند. باد روی زمین عامل مهمی در تبادل دما ، رطوبت وانتقال ذرات معلق است.این امر در ایجاد شرایط آسایش انسان یا اخلال در آن نقش مهمی دارد. جابجایی هوا در بالا بردن سطح کارایی ذهنی وفیزیکی افراد وکاهش میزان ابتلاع به بیماریها بسیار موثر است. همچنین میتواند عاملی در کاهش مصرف سوخت های فسیلی باشد.

اهمیت باد در طرح وساخت محیط مسکونی از دیر باز مورد توجه بوده است.ارسطو چهار قرن قبل از میلاد و ویترویرس معمارروسی یک قرن قبل از میلاد از روش استفادۀ باد در معماری وشهر سازی صحبت   می کنند.

در کشور ما در طی قرون متمادی تمام ساختمانها با توجه به اقلیم وشرایط محیطی ساخته می شده است. آفتاب، باد، رطوبت، سرما،گرما و به طور کلی شرایط آب وهوایی وجغرافیایی تأ ثیر مستقیمی در معماری سنتی ایران در مناطق مختلف داشته است. بارزترین روش تهویه طبیعی ساختمان باد گیر است.

بادگیرهایی با اشکال مختلف در بسیاری از شهرهای مرکزی وجنوبی ایران بر حسب سرعت وجهت باد مطلوب طراحی واجراء شده اند.

از نامهای باستانی وگوناگون آن مانند واتفر، بادهنج، باتخان، خیشود،خویش خوان ،خیشور، ماسوره  و هواکپ بر می آید که پدیدهای بس کهن است.

باد پس از  برخورد با سخف فوقانی به دالانهایی هدایت می شود که با سطح آب داخل حوض خانه برخورد کرده ( مثل بادگیر باغ دولت آباد یزد) و فظای داخل اتاق را خنک می کند و در مناطق مرطوب باد فقط از کانال های خشک عبور می کند (مثل بادگیرهای بنادر جنوبی) و فضای اتاق را تهویه می کند.

 

انواع بادگیر:

نوع اول:

بادگیرها از لحاظ شکل بیرونی چند دسته هستنند. ساده ترین نوع بادگیر یک جناحی است وئ بسیار کوچک و محقر بر فراز محفظه ای مانند سوراخ بخاری در پشت بام ساخته می شود در این روش برای پرهیز از گزند گرد بادها و توفانهای سهمگین، بادگیر را فقط در جهت بادها ی خنک و نسیم های مطبوع می سازند جبهه های دیگر آن را می بندند .

در برخی موارد بادگیرها ی یک طرفه را پشت به بادها ی شدید و آزار دهنده می سازند و در واقع این بادگیر عملکرد تهویه و تخلیه هوا را انجام می دهد .

ابعاد آن نسبت به سایر انواع کوچکتر وشکل آن اولیه تر است این مسیر مورب ( که در بالای بام دیده می شود) پس از اتصال به کانال عمودی داخل دیوار و پنجره خروجی داخل ساختمان مانند بخاری در یک ظلع اتاق قرار می گیرد وتهویه را انجام می دهد. این نمنه بیشتر در مناطق سیستان وقسمتی از شهر ها ی بم دیده می شود.

 

نوع دوم:

نوع دو طرفه که دارای دو وجه روبرو یکدیگر و با پنجره های بلند و باریک بدون حفاظ ساخته می شود ودر قسمت داخلی ساختمان به شکل یک یا دو حفره در طاقچه دیده می شود این نمونه در سیرجان و به ندرت در کرمان دیده می شود.

 

نوع سوم:

سه جناحی است و دو نوع دارد، سه جناحی متصل و سه جناحی منفصل (اشکم دریده).

در این نمونه میتوان به تفکیک از یک یا دو یا سه جبهه استفاده کرد البته استفاده از این نوع بادگیر نادر است.

 

نوع چهارم:

باد گیرها ی چهار طرفه است که به شکل کامل و مفصل تر از انواع دیگر ساخته شده اند، و معمولاٌ داخل کانالها ی آن با تیقه ها یی از آجر یا چوب یا گچ به چند قسمت تقسیم می شوند و بعضی از نمونه ها در زیر کانال بادگیر حوض به نسبت بزرگ و زیبایی می ساخته اند که هوای خشک و دارای گردو غبار پس از برخورد با آب با جذب رطوبت خنک و گرد غبار آن جدا و هوای اتاق ( حوض خانه) در گرمای تابستان بسیار مطبوع می شده است.

در مناطقی که امکان ایجاد حوض خانه در طبقه همکف وجود نداشته است آب قنات را در زیر زمین جاری و نمایان می کردند و اتداد کانال بادگیر نیز تا روی این جریان آب ادامه می یافته است.

این فضاها ( سرد آب ها) محل تجمع اهالی خانه در بعد از ظهرهای تابستان بوده است. این نمونه در یزد ، کرمان و بوشهر و... دیده      می شود در شهرستان یزد و برخی از قسمتها ی مرکز ایران بادگیرهای چند وجهی ( معمولاٌ هشت وجهی و حتی گاهی مدور) معمول است که نوع پنجم بادگیرها را تشکیل می دهند.

 بادگیر چپقی نوع ششم بادگیر است که به جای فضای مکعبی شکل خارجی، سازنده از ایجاد چند لوله ی خم دار ( زانو مانند) برای حجم خارجی بادگیر استفاده کرده است، اما کانالها و قسمتها یث داخلی مانند نمونه های چند طرفه است این نوع بادگیر تنها در سیرجان دیده شده است.

نما سازی بادگیر خود از ویژگیهای خاصی برخوردار است و در نهایت ظرافت به وسیله ی آجر کاری و یا گچ بری ساخته می شود.

درد اینجا لاظم است از بادگیر مضاعف، بادگیر دواشکوبه و بادگیر حفره ای نیز نام برد. در شیراز نیز بادگیرهایی کم و بیش دیده می شود که به عنوان نمونه میتوان از با گبر ارگ و آب انبار کریم خان زند یاد کرد.

بادگیرها؛ تنفسگاه های دشت کویر:

وجود بادگیر در هر خانه معرف تعیّن و تشخص افراد آن خانه است.

بزرگی و کوچکی بادگیر با موقعیت اقتصادی صاحب خانه ارتباط دارد. به گونه ای که هنگام ورود به یک روستای کویری با نگاهی گذرا به وضعیت بادگیرها می توان موقعیت اقتصادی هر خانوار را تشخیص داد.باد گیر وسیلۀ تهویه مناسبی برای خانه ها در قلب کویر محسوب می شود. به طوری که جریان هوای مطبوع را در اتاقها، تالار و زیر زمین ایجاد می کند در واقع شهرها و روستاهای کویری با بادگیر نفس می کشند. به همین لحاظ است که در هر محل، جهت بادگیر را در سمتی می سازند که مناسب ترین جریان هوایی منطقه را جذب کند. به عنوان مثال در سراسر منطقه اردکان جهت بادگیر را روبه شمال درست می کنند تا هوای شمال را به داخل خانه بکشانند. برای همین پشت بادگیر را در جهت باز« قبله » می سازند که همراه با گرد و خاک است. کار اصلی با دگیر در دو بخش خلاصه می شود یکی آنکه هوای دلپذیر و مطبوع را به قسمت زیر هدایت می کند به طوری که هوا به محض این که به چشمه های بادگیر می وزد به دلیل وضعیت ویژه چشمه های بادگیر،باد با سرعت هرچه تمام تر به پایین کشیده    می شود.

کار دوم این است که جهت دیگر باد گیر هوای گرم و آلوده را به بیرون می فرستد یعنی در واقع کار مکش را انجام می هد.

در مسیر بعضی از بادگیرها که به سرداب راه پیدا می کند، طاقچه یا گنجه ای در دل دیوار تعبیه می کنند و در چوبی سرآن می گذارند تا بتوانند باد را کنترل کنند. به این معنی در زمستان در گنجه را می بندند تا ارتباط فضای داخل و خارج اتاق را قطع کند این گنجه ها در اتاقها کار یخچال امروزی را انجام می دهند. به طوری که گوشت و ماست و پنیر و غذای شب مانده را در گنجه می گذارند و در آن را می بندند تا آن مواد از هوایی گرم فضای داخل و دسترس حیوانات خانگی در امان باشد. در « عقدا» به این گنجه های دیواری اصطلاحاٌ « گمبیجه»     می گویند.

ار بادگیر علاوه بر تهویه هوا و موردی که گفته شد برای سرد نگه داشتن مواد غذایی به روش بهتری نیز استفاده می کنند. برای این منظور روی چوب میان قفسه بادگیر یک قرقره چوبی بند می کنند.

سپس از میان قرقره ریسمانی می گذارند که به پایان بادگیر می رسد. سر دیگر آن ریسمان را به شکل چهار رشته در می آورند که به چهار گوشه تخته مشبکی به طول و عرض هفتاد سانتیمتر بسته میشود این تخته را در اصطلاح « جوئوش» می نامند.

سپس یک طناب را به میخ دیوار تالار می زنند و ورودی تخته مشبک، ماست، پنیر و غذاهایی که باقی می ماند می گذارند.

برای آنکه تخته را به بالا و در معرض جریان هوا قرار بدهند سز طناب رااز میخ باز کرده و پایین می کشند تا سر دیگر آن با واسطۀ قرقره ای که به تخته مشبک متصل است بالا کشیده شود برای همین تخته مشبک بالا می رود و در معرض هوای سرد قرار می گیرد واز فاسد شدن موادغذایی روی آن جلوگیری می شود. فایدۀ دیگراین کار این است که مواد خوراکی را از دسترس حیوانات خانگی دور نگه می دارند. وجود بادگیر با آب و هوای هر نقطه در رابطه مستقیم است. به طوری که هر چه شدت گرمای هوا کاسته شود به همان میزان از تعداد بادگیرها کاسته می شود. به عنوان مثال در روستای کوهستانی « طرزجان، ده بالا» که هوای آن خنک است. بادگیر برای اهالی معنا و مفهومی ندارد در حالی که در« میبد» که دارای آب و هوای گرم و خشک است می توان گفت که بیشتر خانه ها بادگیر دارند. وجود بادگیر در هر خانه معرف تعیین تشخص افراد آن خانه است.

بزرگی و کوچکی بادگیر با موقعیت اقتصادی صاحب خانه ارتباط دارد. به گونه ای که وقتی وارد یک روستای کویری می شویم با نگاهی گذرا به وضعیت بادگیرها می توان موقعیت اقتصادی هر خانواده را روشن کنیم. زیرا که خانه های فقیر نشین بادگیر ندارد. بعضی ازآنها که بادگیردارند مصالح عمدۀ بادگیرخشت و گل یک طرفه و حتی تعداد چشمه های آن بسیار کم است در حالی که مصالح بادگیر ثروتمند بیشتر خشت و آجر چند طرفه و با تزییناتی همراه است. بیشتر بادگیرها یک طبقه است. فقط چند باد گیر در سراسر یزد دیده شده که دو یا سه طبقه است. به عنوان مثال در«عقدا» یک بادگیر دو طبقه در رباط معروف به « حاجی ابوالقاسم رشتی» مشاهده شده که معماران راجع به کیفیت بنای آن چنین اظهار نظر می کنند در گذشته بر اثر نا امنی در طبقه دوم آن آتش می افروخته اند تا« رخنه» ورود دشمن را به اطراف اطلاع دهند و از طرفی طبقه دوم به«عنوان برج راهنما برای کاروانیان به حساب می آمده است. عده ای دیگر می گویند:        « ساختن بادگیر دو طبقه یک نوع هنر معماری است زیرا ساختن آن کار هر معماری نیست» نظر دوم به حقیقت نزدیکتر است. زیرا به طبقه دوم امکان رفتن افراد یا آتش افروزی نیست از جهتی فرم ظاهری بادگیر که هشت ظلعی است نشان می دهد که رعایت تناسب و زیبایی بادگیر برای معماری در درجه اول اهمییت بوده است زیرا بادگیر طبقه دوم روی بادگیر طبقه اول ساخته شده است. منفذ زیر بادگیر ان درست در وسط منافذ دو طبقه بادگیر است. بادگیر طبقه دوم کار هوا کش را انجام می دهد. یعنی در واقع این بادگیر وسیله مناسبی برای سهولت نفس کشیدن چشمه های بادگیر طبقه اول است.

در تفت یک بادگیر سه طبقه که از نظر معماری بسیار ارزنده است مورد بررسی قرار گرفته است. این بادگیر به عنوان نوعی تفاخر به حساب می آید. از طرفی بادگیر سه طبقه در تلطیف هوای خانه بسیار مؤثر است. به شکلی که باد در هر سمت و ارتفاعی جریان دارد به راحتی به وسیله چشمه هایی یکی از طبقات بادگیر به داخل کشانده    می شود.

بلندترین و زیبا ترین بادگیر، بادگیر باغ دولت آباد یزد با ارتفاع 33 متر و عرض 80 سانتیمتر است.

که تاریخ بنای آن به زمان کریم خان زند می رسد. حسن این باد گیر در دو قسمت خلاصه می شود؛ زمینه بادگیر هشت ظلعی و طبیعی است که باد در هر جهت و طرفی که جریان پیدا کند به راحتی و با سرعت هرچه بیشتربه قسمت زیر هدایت می شود. در قسمت دوم زیر بادگیر حوضی است که در میان آن فوارۀ سنگی تعبیه شده است به طوری که وقتی باد به سطح آب می وزد هوای خنک و مطبوعی را ایجاد می کند.

زرتشتیان ساکن تفت برای مبارزه با نا ملایمات هوای گرم تابستان وهوای سرد زمستان منازل خود را به شکل چهار صفه ای درآورده اند تا در هر زمانی از سال با توجه به آب و هوا در یکی از صفه ها به سر برند. یعنی تابستان در سمت جنوب،بهار در سمت شمال، عصر های زمستان در سمت شرق و صبح زمستان در سمت مغرب زندگی       می کردند. بادگیر در آب انبار نقش مصونیت از گندیدگی آ ب را نیز ایفا می کند. برای این منظور بادگیر را طوری روی خزینه آب انبار می سازند که مسلط بر اب است در غیر این صورت آب آن بد بو و بد مزه می شود.محاسبه بادگیر نسبت به خزینه ی آب انبار به تجربه و مهارت بناء بستگی دارد.

 

شیوه ساختن بادگیر:

معماران محلی برای ساختن بادگیر از پشت بام خانه و از جایی که مشرف به اتاق کوچکی است که برای بادگیر اختصاص داده اند با خشت یا آجر، تنوره بادگیر را با مقطع مستطیل می چینند تا به ارتفاع معینی برسد.

سپس بالای این تنوره ها چهار دیواره را در دو چوب به شکل ضربدری«×» می گذارند. به گونه ای که دو سمت هر چوب در دو زاویه ی مقطع قرار بگیرد و سپس دیوار های سمت شرق و غرب و جنوب بادگیر را دو تا پنج و دو دهم متر بالا می آورند.

سپس در قسمت شمال که رو به باد «اصفهانی» است با نیم خشت یا آجر نیمه به عرض شش سانتیمتر، روی  تنور  را  تا  ا رتفاع معینی       می چینند.  ارتفاع این تیغه ها 40 سانتیمتر بلندتر از سایر دیوارها است این تیغه ها را « پایه» می نامند که نوعی باد شکن محسوب می شوند و از لحاظ معماری هم فوایدی دارد.

به عنوان مثال به نمای بادگیر جلوۀ خاصی می بخشد و موجب استحکام ساختمان بادگیر می شود، زیرا اردکان و میبد و اطراف آنها گاهی اوقات گرد بادگیر را در سمت جنوب و مشرق به کوچه می سازند طبیعی است در صورت نبودن وجود پایه، به ویژه در گذشته دور که تا حدی نا امنی در منطقه وجود داشت سارقین از راه منفذ بادگیر به داخل منازل راه پیدا می کردند.

عرض بین دو تیغه را در اصطلاح «چشمه» می نامند. بین 40 تا 60 سانتیمتر است. تعداد چشمه های هر بادگیر بستگی به عرض اتاق دارد. به طوری که برای اتاق عرض بین سه و پنج وهفت متر به ترتیب پنج و هفت و یازده چشمه می گذارند. در این منطقه تعداد چشمه ها جف نیست. زیرا برای صاحب آن خوش یمن نیست به گفته خودشان آمد ندارد. عمق هر بادگیر یک تا دو و نیم متر است گاه برای استحکام بیشتر بادگیر به اندازه هر نیم متر چوبی در میان دیواره های بادگیر کار می گذارند.

بام بادگیر را به شکل خر پشته در می آورند تا در کشاندن هوای مطبوع یا در بیرون کردن هوای کرم و آلوده کمک کند. بعد روی پشت بام بادگیر را به قطر سه سانتیمتر با نیمچه کاه تخت می کنند سپس دو یا سه رگه آجر در لبه های بام آن کار می گذارند.

به طوری که چیدن آجرها به این ترتیب علاوه بر استحکام بادگیر به زیبایی ظاهری آن نیز می افزاید. گاهی اوقات کف پشت بام را کاه گل می کنند سپس یک ردیف آجر روی آن می چینند. فاصله بین آجرها را با گچ و خاک بند کشی. بعضی از افراد که امکان مالی بیشتری دارند روی دیواره چشمه هایی بادگیر را گچگیری می کنند. تعداد چشمه های هر بادگیر با بزرگی بادگیر ارتباط مستقیمی دارد. از طرفی تعداد چشمه های هر طرف بادگیر با شدت باد همان طرف ودر مجموع باد هوای هر منطقه ارتباط دارد.

در بعضی خانه ها گاهی برای فصل زمستان که احتیاج به بادگیر نیست چشمه های بادگیر را با آجر یا خشت تیغه می کنند، یا چنان چه در قسمت پایین بادگیر درچه هایی کار گذاشته شوندان را می بندند. این کا هر سال اواخر پاییز و در آستانه زمستان شکل می گیرد از آن جایی که در اتاقک زیر بادگیر در تابستان اهل خانه استراحت می کنند احتمال دارد پرندگان به ویژه کبوتران در چشمه های بادگیر آشیانه کنند و فضولات آنها به پایین بریزد. بنابراین برای جلوگیری از این کار چشمه های بادگیر را با توری سیمی یا نرده های چوبی می پوشانند.

انواع بادگیر بر سه نوع بادگیر اردکانی، بادگیر کرمانی و بادگیر یزدی است. که بادگیر اردکانی بیشتر در منطقه اردکان دیده می شود و جهت بادگیر رو به باد اصفهانی است. از سمت غرب و شرق و جنوب منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر به نسبت سایر انواع بادگیر تا حدی ساده و از لحاظ اقتصادی هم مقرون به صرفه است.

به همین لحاظ ممکن است که برای هر اتاقی یک بادگیر ساخته شود اما بادگیر کرمانی ساده و کوچک است و به خانه خانواده های متوسط رو به پایین اختصاص دارد. هر بنایی می تواند این بادگیرها را بسازد. مصالح اصلی آن بیشتر خشت و گل است. از آنجا که این نوع بادگیرها دوطرفه هستنند، بادگیر دوقلو نیز نامیده می شوند. بادگیرهای دو قلو را در مسیر بادهای شناخته شده می سازند. کار این نوع بادگیرها تا حدودی نسبت به بادگیر های اردکانی دقیقتر ایده آل تر است زیرا فشار باد به یک جهت موجب تخلیه سریع هوای گرم و آلوده طرف دیگر                                                                    می شود.

بادگیر بیشتر آب انبارها را نیز به شکل بادگیر کرمانی درست می کنند تا از یک سمت آن هوای خوش و مطبوع به آب برسد و از طرف دیگرش هوای گرم به بیرون برود.

بادگیر یزدی از سایر انواع بادگیرها بزرگتر است و چهار طرفه ساخته می شود به همین لحاظ این بادگیر را در بعضی جاها بادگیر «چهار طرفه» یا «چهار سو » می نامند البته ساختمان آن از لحاظ معماری از سایر انواع بادگیرها مشکل تر و پیچیده تر است. به همین دلیل می توان آن را نوع برجسته ای از پدیده های هنر معماری به حساب آورد. ارتفاع آن به طور معمولاٌ زیاد است و میزان ارتفاع بادگیر از پشت بام خانه و نوع چشمه های هر سمت بادگیر ارتباط مستقیم با اوضاع جوی منطقه دارد، این نوع بادگیر ویژه ثروتمند و گاهی نیز در خانه های افراد متوسط روستایی و شهری ساخته شده است.

 

چشم انداز آینده :

با ورود معماری مدرن و به ویژه استفاده از تأسیسات مکانیکی به تدریج نقش اقلیم در ساختمان حاکم رنگ شد اما از نیمه دوم قرنگذشته که اقلیم و حفظ محیط زیست پیوسته مورد توجه قرار گرفت استفاده از فناوری همگون با محیط طبیعی، بازیافت ضایعات صنعتی و استفاده از انرژی های پاک مانند انرژی خورشید باد و آب اهمیت بسیاری یافتند. در زمینه معماری نیز از این زمان توجه به محیط زیست و تلاش برای طراحی ساختمان های اقلیمی و معماری همساز با اقلیم آغاز شد.

امروزهمی توان از بادگیر به عنوان مکمل سیستم تهویه و برودت ساختمان استفاده کرد. به وسیله ی بادگیر می توان در مواقع ای از سال شرایط آسایش را با تهویه طبیعی تأمین کرد و تنها زمانی که بادگیر نتواند پاسخگوی نیاز ساکنان باشد باید از تأسیسات مکانیکی بهره گرفت.

حسن فتحی معمار مصری که تلاش فوق العاده ای برای تلفیق معماری سنتی و تکنولوژی روز خود انجام داده است، از یک پمپ آب در داخل کانال بادگیر ساختمان هایش استفاده می کرد که با ایجاد فواره ای در روزهای که هوا گرم و پر گردوغبار بود، هم از میزان گردوغبار می کاست. علاوه بر موارد گفته شده طرح های دیگر در سایر کشورها که با تکیه به تهویه طبیعی طراحی شده به عنوان مثال در مرکز فروش بلو واتر انگلستان هوای تازه از طریق دنباله ای از بادگیرهای مخروطی با ارتفاع دو متر تأمین می شود. این بادگیرها روی بام سوار شده اند تا هوای خنک تری را به پایین فرستاده و آن را در فضای داخلی پخش کنند . آنها در فاصله ی 15 متری نسبت به هم ورودی محور مرکزی مجتمع قرار گرفتند و پس از دریافت جریان هوای خارجی، هوای تازه را به داخل سا ختمان می فرستند. همچنین برج آرموری چین شامل مجموعه ای از بلوک های هم شکل سوار شده بریک دیگر با کاربردی اداری خرده فروشی، هتل و مسکونی است. در فصل تابستان یک بادگیر هوای تازه را به سمت پایین دهلیز میانی سوق می دهد. سپس این هوا از جداره ها به سمت بیرون کشیده می شود. در فصل این بادگیر هوا را از بدنه ساختمان و مجرای جذب کننده های خورشیدی به سمت خود می کشد و از ساختمان خارج می کند.

نمونه قابل ذکر دیگر لیستر انگلیستان است میزان مصرف انرژی در ساختمان کوئینز دانشگاه مونت فروت، نصف انرژی معرفی در یک ساختمان معمولی مشابه این بنا است که در آن سیستم تهویه مطبوع استفاده شده است بادگیرهای مرتفع جلو اغتشاش هوای را گرفته و برای انتقال هوای ذاخل به خارج از بنا طراحی شده است.

 




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -



شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic